دکتر علي مطهري
مقدمه[1]
يكي از عوامل عقب ماندگي جهان اسلام، پس از دوران درخشان تمدن اسلامي به حاشيه رفتن مقام علم و عالمان است. البته خود آن هم معلول عوامل متعددي است كه پرداختن به آنها از حيطهي موضوع اين بحث خارج است.
جهان اسلام پس از دوران طلايي شكوفايي خود، در سدههاي نخستين، به سبب بعضي مشكلات مانند حاكم شدن برخي نظامهاي ظاهرگرا و خود ستيز از قافلهي علم، رشد و بالندگي عقب نگه داشته شد. بعدها هم، در بهترين وضعيت خود در تمناي دستيابي به داشتههاي پيشين خود از غربِ بيگانه، عصر ترجمه را پشت سر گذاشت كه در برخي حوزههاي نظري حاصلي جز واپس گرايي نوين و ايجاد تزلزل در بنيانهاي فكري نوآموختگان نداشت.
رفت از وضع موجود، نخست در گرو درك ضرورت گذار از مرحلهي كنوني و سپس در پرتو نهضت فراگير علمي و جنبش نرم افزاري ممكن است.
درك ضرورت، چيستي، شناخت پيش فرضها، ويژگيها و مؤلفههاي جنبش نرم افزاري، يگانه راه برون رفت از وضعيت ركود فعلي در حوزهي نظريه پردازي علوم انساني است. همچنين يافتن راهبردهاي مناسب براي تحقق آن، از بايستههاي اين راه ناهموار ولي بدون جايگزين است.
يكي از مؤلفههاي مهم در تحقق نهضت نرم افزاري، فراگير شدن آن است. از اين روست كه اگر حركتهاي فردي به امواجي فراگير نينجامد، با تحقق جنبش نرم افزاري فرسنگها فاصله خواهد داشت.
البته در طول دوران ركود علم در جهان اسلام، همواره شخصيتهاي برجستهاي پا به عرصهي وجود نهادهاند كه عظمت هر يك به تنهايي، موجي نظري، در سطح راكد محافل علمي ايجاد كرده است. ولي نبود زمينههاي مناسب و برخي معضلات و مشكلات از شكل گيري جرياني فراگير و امواجي همهگير جلوگيري كرده است.
بايد توجه داشت كه بحث دربارهي جنبش نرمافزاري، اختصاص به علوم انساني ندارد و ساير علوم را نيز در بر ميگيرد؛ اما از آنجا كه بسياري از علوم تجربي رشد و شكوفايي خود را وامدار نظريه پردازيهاي موجود، در حوزهي علوم انساني اند از اين رو اهميت توجه و اهتمام به نظريه پردازي و ايجاد نهضت نرم افزاري در اين ساحت به وضوح روشن ميشود.
يكي از شخصيتهاي مؤثر و موج آفرين در دهههاي اخير، فقيه و فيلسوف نامدار استاد مطهري است. ايشان موقعيت جهان اسلام و مقتضيات آن را درك كرد. او با اعتقاد به لزوم بهرهگيري از منابع اصيل اسلامي در مواجهه با انديشههاي انحرافي و نيز ايجاد موجي نو، براي تولد جنبش نرمافزاري، در اين راه دشوار قدم نهاد.
سيرهي علمي و عملي استاد، شناخت دقيق ايشان را از ضرورت، ويژگيها و مؤلفههاي نهضت نرمافزاري نشان ميدهد. ايشان دراينباره، زمينهي پاسخ به سؤالات و شبهات را، به زبان روز، ايجاد كرد. همچنين در برگزار كردن مناظرات علمي و نظريه پردازيهاي روشن و توأم با امكان داوري پيشگام بود.
از اين روست كه ميبينيم در مواجهه با هتاكي يكي از اساتيد ملحد دانشكدهي الهيات در دانشگاه تهران، و با وجود فضاي مناسب، هرگز او تكفير نكرد؛ بلكه در نامه اي از رياست دانشگاه، درخواست كرد كه براي مناظرهاي علمي، در برابر همگان و با قضاوت وجدانهاي بيدار و منصف از او دعوت كند.[2]
بدون ترديد يكي از پيش فرضها و ضرورتهاي نهضت نرمافزاري، توجه به عناصر فكري و نخبگان جامعه است. با عنايت به دو قطبي بودن نظام آموزشي علوم انساني در ايران يعني حوزههاي علميه و دانشگاهها، لزوم ايجاد پل ارتباطي ميان اين دو و همفكري آنها، بسترساز شكلگيري نطفهي آغازين نهضت نرمافزاي خواهد بود كه مرحوم شهيد مطهري از طلايه داران برقراري اين ارتباط است.
بايد توجه داشت همانگونه كه شناخت ويژگيها و مؤلفههاي نهضت نرم افزاري و نيز پيش فرضها و ضرورتهاي آن، اهميت والايي دارد، ارائهي راهبردهاي زمينه ساز هم، نقش تعيين كنندهاي در شكل گيري آن دارد.
مهمترين راهبردهاي زمينه ساز جنبش نرمافزاري و توليد علم همانگونه كه در پاسخ مقام معظم رهبري به نامهي جمعي از فضلا و طلاب حوزهي علميه قم اشاره شده است عبارتند از:
1. تبديل جنبش به ارزش عمومي
2. پاسخ به سؤالات و شبهات
3. مناظرات علمي و نظريه پردازي روشن همراه با داوري
4. آزادي، اخلاق و منطق
5. ايجاد فضاي انتقادي سالم
6. ايجاد فرصت براي نظريه سازان
7. اجتناب از سياست زدگي و سياست زدايي[3]
با توجه به راهبردهاي فوق، سيرهي علمي و عملي شهيد مطهري در حيات علمي ايشان بسيار قابل توجه است. همين امر، لزوم بررسي مجدد آثار و جنبههاي مختلف زندگي ايشان را اجتناب ناپذير ميكند.
[1] . سيد هبتالله صدرالسادات.
[2] . علي تاجديني، برفراز انديشه، ص 142، دفتر نشر معارف، تهران، چ اول، 1382.
[3] . پاسخ مقام معظم رهبري به نامهي جمعي از فضلا و طلاب حوزهي علميه قم، مورخه 16/11/81 .
منبع: http://www.andisheqom.com/page.php?pg=kanoon-view&id=117&catid=10
حسن علی احمدی ، میثم دهقان،از 